Hỏi Đáp

Vipassanā-ñāna là tuệ thấy thực tánh chân đế (kiến tánh), vì vậy trí tuệ chính là thận trọng, chú tâm, quan sát  (tinh tấn, chánh niệm, tỉnh giác hoặc liễu liễu thường tri) thấy mọi sự vật trung thực như nó đang là. Khi tuệ tri như thế tâm không bị sân, hại, ganh và chấp xen vào. Không sân tức là từ, không hại tức là bi, không ganh tức là hỷ, không chấp tức là xả. Vậy từ bi hỷ xả luôn đi cùng trí tuệ, nói cách khác có trí tuệ thì liền có từ bi hỷ xả một cách tự nhiên. Trí tuệ và từ bi hỷ xả này đều xuất phát từ tự tánh của tâm (tánh biết) nên hoàn toàn vô vi, vô ngã.

Tuy nhiên, vẫn có loại trí tuệ và từ bi hỷ xả hữu vi, hữu ngã do lý trí và ý chí của ý thức con người cố công luyện tập mà có, nên còn hữu hạn trong tam giới, loại này tuy cũng đem đến an lạc nhưng do còn hữu vi, hữu ngã nên vẫn chỉ là sở tri, sở đắc và vẫn trở thành sở tri chướng và phiền não chướng làm trở ngại cho vipassanā-ñāna (kiến tánh) thật sự (xem 10 chướng ngại của thiền vipassanā). Lúc đầu do hành giả tưởng có thể rèn luyện tu tập để đạt được những sở tri, sở đắc ấy, không biết rằng Phật đã dạy rất rõ ràng:

Quả thật điều bất lợi

Người ngu sinh sở tri (hoặc sở đắc)

Hủy phần sáng của mình

Tự chẻ đầu chính nó. (Dh. 72) 

(Sở tri, sở đắc thuộc hữu vi hữu ngã làm phân tán tri và hành nên nói là chẻ đầu làm hai. Phần sáng của mình chính là trí tuệ và tâm vô lượng vốn sáng chói (pabhassara citta) có sẵn trong tự tánh mỗi người)